Kabul ve kararlılık terapisi (ACT)

ACT nedir?

Kabul ve kararlılık terapisi, bilişsel davranışçı terapilerin yeni kuşak yaklaşımlarından biridir. İngilizce adının kısaltması olan ACT, “act” yani “harekete geç” sözcüğü gibi okunur ve bu ad yaklaşımın özünü iyi anlatır. ACT'de amaç, rahatsız edici düşünceleri ve duyguları tamamen ortadan kaldırmak değil; onlar varken bile yaşamı anlamlı kılan şeylere doğru yürümeyi öğrenmektir.

Pek çok genç kaygıdan, üzüntüden ya da öfkeden kurtulmak için büyük bir çaba harcar: kaçınır, erteler, düşünmemeye çalışır, telefona gömülür. Bu çabalar kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede yaşam alanını daraltır. ACT, bu döngüyü fark etmeyi ve farklı bir yol denemeyi önerir.

Kimler için uygundur?

ACT'yi muayenehanemizde özellikle ergenlerle ve okul çağının sonlarındaki çocuklarla şu durumlarda kullanıyoruz:

• Kaygı bozuklukları ve sosyal kaygı
• Depresyon ve isteksizlik
• Süreğen ağrı ya da kronik bir hastalıkla yaşamanın getirdiği zorluklar
• Mükemmeliyetçilik ve sınav stresi
• Takıntıların tedavisinde, yüzleşme çalışmalarını destekleyen bir çerçeve olarak
• Kimlik ve gelecek kaygılarıyla zorlanan gençler

Altı temel süreç

ACT, birbirine bağlı altı süreç üzerine kuruludur. Gençlerle bu süreçleri soyut kavramlar olarak değil, günlük yaşamdan örnekler ve deneyimsel alıştırmalarla çalışıyoruz.

1. Değerler: Senin için ne önemli?

Değerler, yaşamın hangi yönde ilerlemesini istediğimizi gösteren pusulalardır: iyi bir arkadaş olmak, merakını izlemek, ailesine yakın durmak, yaratıcı olmak gibi. Terapinin başında gençle birlikte onun değerlerini keşfediyoruz. Değerler hedeflerden farklıdır; bir sınavı kazanmak bir hedeftir, öğrenmeye değer vermek ise bir yöndür.

2. Düşüncelerle mesafe

“Ben başarısızım”, “kimse beni sevmiyor” gibi düşünceler zihinde belirdiğinde çoğu zaman gerçeğin kendisi gibi algılanır. ACT'de bu düşünceleri fark etmeyi ve onlara biraz mesafeden bakmayı öğreniyoruz: “Zihnim bana yine başarısız olduğumu söylüyor” demek gibi. Düşünceyi tartışmak yerine onu bir düşünce olarak görmek, gencin onun peşinden sürüklenmesini azaltır.

3. Kabul: Duygulara yer açmak

Kaygıyı ya da üzüntüyü bastırmaya çalışmak çoğu zaman onları büyütür. Kabul, bu duyguları sevmek ya da onaylamak anlamına gelmez; yalnızca onlarla savaşmayı bırakıp varlıklarına izin vermektir. Gençlerle bedende duygunun nerede hissedildiğini fark etme ve ona merakla bakma alıştırmaları yapıyoruz.

4. Şimdiki an

Zihin sık sık geçmişe ya da geleceğe kayar. Şimdiki ana dönmek; nefese, seslere, bedendeki duyumlara dikkat etmek gibi kısa alıştırmalarla çalışılır. Bu beceri, özellikle kaygılı gençlerin “ya olursa” düşüncelerinden kısa bir süre de olsa uzaklaşmasına yardım eder.

5. Gözlemleyen benlik

Düşünceler, duygular ve anılar değişir; ama onları fark eden “ben” sabit kalır. Gençlere bunu gökyüzü ve bulutlar benzetmesiyle anlatıyoruz: Bulutlar ne kadar karanlık olursa olsun gökyüzü yerinde durur.

6. Kararlı eylem

Son olarak gençle birlikte değerleri doğrultusunda atabileceği küçük ve somut adımlar belirliyoruz. Sosyal kaygısı olan ama arkadaşlığa değer veren bir genç için bu adım, okul kulübüne bir kez katılmak olabilir. Adım atarken kaygı yanında olabilir; önemli olan, kaygının direksiyonda olmamasıdır.

Bir oturum nasıl geçer?

Oturumlar genellikle kısa bir şimdiki an alıştırmasıyla başlar. Ardından geçen haftanın değerlendirmesi, o haftanın konusu ve bir deneyimsel alıştırma gelir. ACT'de metaforlar ve oyunlaştırılmış alıştırmalar önemli bir yer tutar: “Otobüsteki yolcular”, “bataklıkta yürümek” ya da “canavarla halat çekme” gibi. Her oturum, bir sonraki haftaya kadar denenecek küçük bir değer adımıyla biter.

Yaşa göre uyarlama

Okul çağı: Daha küçük çocuklarla ACT, hikâyeler, resimler ve oyunlar aracılığıyla çok sade biçimde uygulanır. Değerler “süper güçler” ya da “kalbinin istediği şeyler” gibi kavramlarla konuşulur.

Ergenlik: ACT, özerklik ve kimlik arayışı içindeki gençlerin ilgisini çeken bir yaklaşımdır; çünkü onlara ne yapmaları gerektiğini söylemek yerine kendi değerlerini keşfetmeye davet eder.

Ebeveynlerin rolü

Ebeveynlerle yapılan görüşmelerde ACT'nin temel fikirlerini paylaşıyor ve evde gencin kaygısını ya da üzüntüsünü hemen “düzeltmeye” çalışmak yerine onu dinlemenin ve değer adımlarını desteklemenin yollarını konuşuyoruz. Bazı ebeveynler de kendi kaygılarıyla baş etmek için aynı becerilerden yararlanır. Gerektiğinde bu çalışmalar ebeveyn danışmanlığı görüşmeleriyle desteklenir.

Diğer tedavilerle birlikte

ACT, bilişsel davranışçı terapi ile birlikte ya da onun yerine kullanılabilir. Gerekli durumlarda ilaç tedavisi ile birlikte de yürütülebilir.

İzlem

İlerlemeyi yalnızca belirtilerin azalmasıyla değil, gencin değerleri doğrultusunda ne kadar adım atabildiğiyle de değerlendiriyoruz. Okula düzenli gitmek, bir arkadaşlık kurmak ya da bir hobiye geri dönmek gibi değişiklikler, ACT'nin en önemli kazanımlarıdır.

Başlamadan önce: değerlendirme

ACT'ye başlamadan önce gencin zorlandığı alanı, belirtilerin süresini ve günlük yaşama etkisini ayrıntılı olarak değerlendiriyoruz. Okul, arkadaşlık ve aile yaşamında nelerin kısıtlandığını, gencin nelerden kaçındığını ve bu kaçınmanın ona neye mal olduğunu birlikte konuşuyoruz. Bu görüşmeler, terapide üzerinde çalışılacak değer alanlarını belirlemenin de ilk adımıdır. Ölçekler ise ilerlemeyi izlemek için bir başlangıç noktası sağlar.

Kaçınmanın bedelini görmek

Terapinin ilk oturumlarında gençle birlikte, şimdiye kadar zor duygularla baş etmek için neler denediğini ve bunların kısa ve uzun vadede ne sonuç verdiğini inceliyoruz. Partilere gitmemek, derste söz almamak, sabahları geç kalkmak ya da saatlerce telefonla vakit geçirmek o an rahatlatır; ancak zamanla arkadaşlıkları, okul başarısını ve kendine güveni etkiler. Bu bedeli yargılamadan fark etmek, değişim için güçlü bir motivasyon kaynağıdır. Gençlerin çoğu, sorunun duyguların kendisinden çok, onlardan kurtulma çabası olduğunu fark ettiğinde rahatlar.

Okul yaşamında ACT

Sınav kaygısı ve mükemmeliyetçilik, ACT'nin sık çalışıldığı konular arasındadır. Gençle birlikte “mükemmel olmalıyım” düşüncesine mesafe almayı, hata yapma korkusuna rağmen ödevi teslim etmeyi ve öğrenmenin kendisine değer vermeyi çalışıyoruz. Ailenin onayıyla okul rehberlik servisiyle paylaşılan küçük düzenlemeler, gencin değer adımlarını okulda da sürdürmesini kolaylaştırır.