Çocuk ve ergen depresyon tedavisi

Fark etmek: depresyon nasıl görünür?

Depresyon, yalnızca üzgün görünmekle sınırlı değildir. Çocuklarda ve gençlerde depresyonun ilk işaretleri çoğu zaman şunlardır:

• Eskiden keyif aldığı oyunlara, hobilere ve arkadaşlarına karşı ilginin azalması
• Sürekli yorgunluk, enerjisizlik, gün içinde uyuma isteği
• Kolay öfkelenme, tahammülsüzlük, aileyle sık tartışma
• Odaya kapanma, sosyal ortamlardan çekilme
• Uyku düzeninde belirgin değişiklik: uykusuzluk ya da çok uyuma
• İştahta artma ya da azalma
• Ders başarısında düşüş, dikkatini toplayamama
• “Hiçbir şeyi beceremiyorum”, “Kimse beni sevmiyor” gibi kendini küçümseyen sözler
• Ölümle ilgili konuşmalar ya da kendine zarar verme belirtileri

Küçük çocuklarda depresyon daha çok bedensel yakınmalar, okula gitmek istememe ve oyuna ilgisizlik biçiminde görülebilir.

Olağan mutsuzluk mu, depresyon mu?

Her çocuk ve genç zaman zaman mutsuz olur. Bir sınav sonucu, bir arkadaşlık sorunu ya da bir kayıp sonrasında birkaç gün süren üzüntü olağandır. Depresyonu ayırt eden; belirtilerin en az iki hafta boyunca, günün büyük bölümünde sürmesi ve yaşamın birden fazla alanını, yani okulu, arkadaşlıkları ve aile ilişkilerini etkilemesidir.

Ne zaman başvurmalı?

• Belirtiler iki haftadan uzun sürüyorsa
• Çocuğunuz okula gitmekte, arkadaşlarıyla görüşmekte ya da günlük işlerini yapmakta zorlanıyorsa
• Bir kayıp ya da zorlu bir olaydan sonra aylar geçmesine rağmen toparlanamıyorsa
• Çocuğunuz ölümden ya da kendine zarar vermekten söz ediyorsa

Çocuğunuzun güvenliğiyle ilgili ciddi bir endişeniz varsa randevu günü beklemeden 112 Acil Çağrı Merkezi'ne haber verin veya size en yakın acil servise gidin.

İlk görüşme: neler konuşulur?

İlk görüşmede önce ailenin gözlemlerini dinliyoruz: Belirtiler ne zaman başladı, nasıl seyretti, aile ve okul yaşamında hangi değişiklikler oldu? Ardından çocukla ya da gençle görüşüyoruz. Ergenlerle görüşmenin bir bölümünü mutlaka aileden ayrı yapıyoruz; çünkü gençler duygularını çoğu zaman ebeveynlerinin yanında anlatmakta zorlanır.

Bu görüşmede güvenlik değerlendirmesi önemli bir yer tutar. Kendine zarar verme ve intihar düşüncelerini açık ve doğrudan sorularla soruyoruz. Bu soruları sormanın gencin aklına bu düşünceleri sokmadığını, aksine konuşma kapısını açtığını biliyoruz.

Değerlendirme süreci

1. Belirti şiddetinin ölçülmesi: Yaşa uygun depresyon ölçekleriyle belirtilerin yoğunluğu belirlenir.
2. Eşlik eden durumlar: Kaygı bozuklukları, dikkat eksikliği, madde kullanımı ve travmatik yaşantılar değerlendirilir.
3. Tıbbi değerlendirme: Tiroit işlev bozukluğu, kansızlık gibi depresyona benzer belirtiler yapabilen durumlar için gerekirse kan tahlilleri istenir.
4. Aile öyküsü: Ailede depresyon ve diğer duygu durum bozuklukları sorgulanır; bu bilgi tedavi seçimini etkiler.
5. Okul bilgileri: Öğretmenin gözlemleri, değişimin okul yaşamındaki yansımalarını anlamamıza yardım eder.

Tanı ve bilgilendirme

Değerlendirmenin ardından bulguları paylaşıyor, depresyonun bir “irade eksikliği” ya da “şımarıklık” olmadığını, tedavi edilebilen bir sağlık durumu olduğunu açıklıyoruz. Gençlere, yaşadıklarının adını koymak ve bunun geçici olduğunu bilmek çoğu zaman ilk rahatlamayı sağlar.

Tedavi planı

Psikoterapi

Hafif ve orta düzeydeki depresyonda ilk seçenek psikoterapidir. Bilişsel davranışçı terapi, olumsuz düşünce kalıplarını fark etmeyi ve keyif veren etkinlikleri yeniden yaşama katmayı hedefler. Kabul ve kararlılık terapisi ise gencin değerleri doğrultusunda küçük adımlar atmasını destekler.

Aile ile çalışma

Aile içi iletişimin güçlendirilmesi ve çatışmaların azaltılması tedavinin önemli bir parçasıdır. Bu amaçla aile temelli tedaviler kapsamında görüşmeler planlıyoruz.

İlaç tedavisi

Orta ve ağır depresyonda, psikoterapiye yeterli yanıt alınamadığında ya da güvenlik riski bulunduğunda ilaç tedavisi gündeme gelir. İlacın başlangıç döneminde daha sık kontrol görüşmesi yapıyoruz.

Güvenlik planı

Kendine zarar verme düşünceleri olan gençlerle birlikte yazılı bir güvenlik planı hazırlıyoruz: zor anlarda fark edilecek uyarı işaretleri, kullanılabilecek baş etme yolları, ulaşılabilecek kişiler ve acil durumda yapılacaklar.

Evde ve okulda destek

• Gencinizi yargılamadan dinleyin; “Senin neyin eksik ki?” gibi sorulardan kaçının.
• Günlük düzeni, özellikle uyku ve yemek saatlerini koruyun.
• Küçük ve keyifli etkinlikleri birlikte planlayın: kısa bir yürüyüş, sevdiği bir yemeği hazırlamak.
• Evdeki ilaçları ve tehlikeli olabilecek araçları güvenli bir yerde tutun.
• Okulla iş birliği yaparak geçici ders yükü düzenlemeleri planlayın.

İzlem: ilerleme nasıl takip edilir?

Tedavi başladıktan sonra düzenli izlem görüşmeleriyle ruh hâlini, uyku ve iştahı, okul yaşamını ve güvenlik durumunu değerlendiriyoruz. Ölçekleri belirli aralıklarla yineleyerek değişimi somut olarak görüyoruz. Belirtiler düzeldikten sonra da bir süre izlemi sürdürüyor, ileride depresyonun yeniden başladığını gösterebilecek erken işaretleri aileyle birlikte belirliyoruz.

Depresyonun gençlik yaşamına etkileri

Depresyon, gencin yaşamının pek çok alanını aynı anda etkiler. Dikkat ve bellek zayıfladığı için ders başarısı düşer; enerji kaybı nedeniyle spor ve sanat gibi etkinlikler bırakılır; arkadaşlardan uzaklaşma yalnızlığı artırır; aileyle çatışmalar sıklaşır. Bu kayıplar da gencin kendini daha değersiz ve umutsuz hissetmesine yol açarak depresyonu derinleştirebilir. Tedavide bu döngüyü kırmak için hem duygu durumuna hem de günlük yaşamdaki işlevselliğe birlikte odaklanıyoruz.

Sosyal medya ve ekran

Depresyondaki gençler sıklıkla gece geç saatlere kadar ekran başında kalır. Sosyal medyadaki karşılaştırmalar, “herkes mutlu, bir tek ben değilim” düşüncesini güçlendirebilir; gece boyunca süren ekran kullanımı ise uykuyu bozarak ruh hâlini daha da kötüleştirir. Ekranı tamamen yasaklamak yerine gençle birlikte ekransız saatler belirlemek, telefonu gece yatak odası dışında şarj etmek ve kendisini kötü hissettiren içerikleri fark etmesine yardım etmek daha kalıcı sonuç verir.

Kardeşler ve aile yaşamı

Depresyondaki bir genç, ailenin bütün üyelerini etkiler. Kardeşler onun neden bu kadar huysuz ya da içine kapanık olduğunu anlamayabilir; ebeveynler ise endişe ve çaresizlik yaşayabilir. Kardeşlere yaşlarına uygun açıklamalar yapmak ve ebeveynlerin kendi yorgunluklarını paylaşabilecekleri bir destek bulmaları, aile içindeki dengenin korunmasına yardım eder.

Koruyucu etkenleri güçlendirmek

Tedavi sürecinde yalnızca belirtileri azaltmayı değil, gencin dayanıklılığını artıran etkenleri güçlendirmeyi de hedefliyoruz: güvendiği en az bir yetişkinle bağ, düzenli fiziksel etkinlik, keyif aldığı bir uğraş, okulla ilişkinin sürmesi ve problem çözme becerileri bunların başında gelir.