Aile temelli tedaviler

Aile görüşmesine ne zaman ihtiyaç duyulur?

Bazı durumlarda çocuğun bireysel tedavisi tek başına yeterli olmaz; çünkü sorunun sürmesinde ya da çözülmesinde aile içi ilişkiler önemli bir rol oynar. Aile temelli bir çalışmanın yararlı olabileceğini gösteren durumlar şunlardır:

• Evde neredeyse her konuşmanın tartışmaya dönmesi
• Ergen ile ebeveynler arasında iletişimin kopması
• Öfke patlamaları ve kurallara uyma sorunlarının ailenin günlük yaşamını belirlemesi
• Kaygılı ya da takıntılı bir çocuğun ailenin düzenini kendi korkularına göre değiştirmesi
• Boşanma, taşınma, kayıp, ağır hastalık gibi büyük bir değişimin ardından aile dengesinin bozulması
• Ergenlerde yeme sorunları ya da kendine zarar verme davranışları
• Kardeşler arasında süreğen çatışmalar

Aile temelli tedavi ne değildir?

Aile görüşmeleri, ailede bir suçlu aramak ya da ebeveynleri yargılamak için yapılmaz. Her aile kendi koşulları içinde elinden gelenin en iyisini yapmaya çalışır. Aile temelli tedavilerde amaç, ailenin zaten sahip olduğu güçlü yanları ortaya çıkarmak ve sıkışılan noktalarda yeni yollar denemektir.

İlk aile görüşmesi

İlk görüşmede her aile üyesinin, varsa kardeşlerin de, sorunu kendi gözünden anlatmasına zaman ayırıyoruz. Aynı durum çoğu zaman ailenin farklı üyeleri tarafından bambaşka biçimlerde tanımlanır: Anne “ödevlerini yapmıyor” derken, genç “sürekli tepemdeler” der; baba ise “evde huzur kalmadı” diye özetler. Bu farklı bakışlar, değişimin nereden başlayabileceğini gösterir.

Bu görüşmede ayrıca evdeki günlük akışı, kuralları, kimin hangi sorumluluğu üstlendiğini ve zor anlarda neler olduğunu konuşuyoruz. Küçük çocuklar görüşmeye oyuncaklarla oynarken katılır; onların oyunu da aile ilişkilerine dair ipuçları verir.

Aile haritası

Bazı ailelerle ilk görüşmelerde birlikte bir aile haritası çiziyoruz. Bu haritada aile üyeleri, aralarındaki ilişkiler, önemli yaşam olayları ve kuşaklar boyunca tekrar eden örüntüler yer alır. Aile haritası, ailelerin kendi hikâyelerine dışarıdan bakmalarını ve bazı tekrarlayan döngüleri fark etmelerini kolaylaştırır.

Hedefleri birlikte belirlemek

İlk görüşmelerin ardından aileyle birlikte somut ve ulaşılabilir hedefler koyuyoruz. Hedeflerin herkesin üzerinde uzlaştığı biçimde tanımlanması önemlidir. Örnek hedefler şunlardır:

• Akşam yemeklerinin telefonların kapalı olduğu, tartışmasız bir zamana dönüşmesi
• Ev kurallarının birlikte yazılması ve uygulanmasında tutarlılık sağlanması
• Tartışma büyüdüğünde kullanılacak bir “mola” işareti üzerinde anlaşılması
• Her ebeveynin çocukla haftada en az bir kez baş başa keyifli bir etkinlik yapması
• Ergenin kendi odası ve zamanı üzerindeki karar alanının netleştirilmesi

Görüşmeler arasında: ev ödevleri

Aile temelli tedavinin en önemli kısmı, görüşmeler arasında evde yaşanır. Her görüşmenin sonunda aileyle birlikte küçük bir ev ödevi belirliyoruz: bir iletişim becerisini denemek, yeni bir kuralı uygulamak, birlikte bir etkinlik yapmak gibi. Bir sonraki görüşmede neyin işe yaradığını, neyin zorladığını birlikte değerlendiriyoruz. Ödevlerin aksadığı haftalar da en az başarılı haftalar kadar öğreticidir.

Belirli durumlarda aile çalışmaları

Kaygı ve takıntılarda

Kaygı ve OKB yaşayan çocukların aileleri, farkında olmadan güvence vererek ya da ritüellere katılarak sorunun sürmesine katkıda bulunabilir. Aile görüşmelerinde bu katılımı çocukla anlaşarak, adım adım azaltmayı planlıyoruz.

Ergen depresyonunda

Depresyon yaşayan gençlerle ebeveynleri arasındaki güven ilişkisini onarmak, tedavinin önemli bir parçasıdır. Görüşmelerde gencin kendini anlaşılmış hissetmesini ve ebeveynlerin endişelerini yargılamadan ifade etmelerini kolaylaştırıyoruz.

Yeme sorunlarında

Ergenlerde kısıtlayıcı yeme sorunlarında, ailenin beslenme sürecini geçici olarak üstlendiği yapılandırılmış aile temelli yaklaşım çok etkilidir. Kilo ve beslenme düzeni iyileştikçe sorumluluk aşamalı olarak gence geri verilir.

Travma sonrasında

Travmatik bir olayın ardından ailenin güvenlik duygusunu yeniden kurması, çocuğun toparlanmasının temelidir.

Ayrı yaşayan ebeveynler

Anne ve babanın ayrı yaşadığı ailelerde çocuğun iki ev arasında tutarlı bir düzen yaşaması, ebeveynlerin birbirlerini çocuğun yanında eleştirmemesi ve çocuğu aralarında bir haberci olarak kullanmaması önemlidir. Ebeveynler birlikte görüşmeye katılmakta zorlanıyorsa ayrı görüşmeler planlıyoruz.

Bireysel tedaviyle birlikte

Aile görüşmeleri çoğu zaman çocuğun bireysel tedavisiyle birlikte yürür. Örneğin çocuk haftalık bilişsel davranışçı terapi alırken aile ayda bir görüşmeye katılabilir. Yalnızca ebeveynlerle yürütülen ebeveyn danışmanlığı da bazı aileler için yeterli olabilir.

Gizlilik

Gencin bireysel görüşmelerde anlattıkları, onun izni olmadan aile görüşmelerinde gündeme getirilmez. Aile görüşmesinden önce hangi konuların konuşulacağını gençle birlikte belirleyebiliriz. Güvenliği tehdit eden durumlar ise bu kuralın dışındadır ve bu sınırı baştan herkesle paylaşırız.

İzlem ve sonlandırma

Hedeflere ulaşıldıkça görüşmeleri seyrekleştiriyoruz. Son görüşmelerde aileyle birlikte, ileride yeniden zorlanıldığında başvurulabilecek yöntemleri özetleyen bir “aile planı” hazırlıyoruz.

Yaşa göre aile çalışmaları

Küçük çocuklu ailelerde: Okul öncesi dönemde aile çalışmalarının odağı çoğunlukla ebeveyn ile çocuk arasındaki etkileşimdir. Görüşmelerde ebeveynin çocuğun oyununa eşlik etmesini, olumlu davranışları fark edip sözle karşılamasını ve sınır koyarken sakin kalmasını birlikte çalışıyoruz.

Okul çağındaki çocuklarda: Bu yaşlarda ödev, ekran süresi, kardeş kavgaları ve sabah hazırlıkları gibi günlük konular görüşmelerin ana gündemini oluşturur. Ev kurallarının çocuğun da katılımıyla yazılması, kurallara uymayı kolaylaştırır.

Ergenli ailelerde: Ergenlik, ailenin yeniden denge aradığı bir dönemdir. Gencin bağımsızlık isteği ile ebeveynlerin güvenlik kaygısı arasında bir orta yol bulmak, görüşmelerin temel konularından biridir. Dönüş saatleri, harçlık, telefon kullanımı ve arkadaş seçimi gibi başlıklarda pazarlık yapmayı ve uzlaşmayı birlikte öğreniyoruz. Gencin görüşmelerde söz hakkının ebeveynleriyle eşit olduğunu hissetmesi, sürece bağlılığını artırır.

Değişimin ilk işaretleri

Aile görüşmelerinde değişim çoğu zaman küçük adımlarla başlar. Tartışmaların biraz daha kısa sürmesi, bir ebeveynin sesini yükseltmeden bir kuralı hatırlatabilmesi ya da gencin akşam yemeğinde birkaç dakika daha masada kalması önemli işaretlerdir. Bu küçük değişiklikleri görüşmelerde özellikle not ediyor ve aileyle birlikte değerlendiriyoruz; çünkü zor bir dönemin içindeki aileler ilerlemeyi kolayca gözden kaçırabilir.