EMDR terapisi

EMDR nedir?

EMDR, İngilizce “Eye Movement Desensitization and Reprocessing” sözcüklerinin kısaltmasıdır ve Türkçede “göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme” olarak bilinir. Bu yöntemde rahatsız edici bir anı zihinde tutulurken iki yönlü uyaranlar kullanılır: gözlerin sağa sola hareket eden bir nesneyi izlemesi, dizlere ya da ellere sırayla dokunma ya da kulaklıktan sırayla gelen sesler gibi. Bu süreçte anının taşıdığı duygusal yükün hafiflediği ve kişinin olaya daha dengeli bir bakış geliştirdiği gözlenir.

EMDR, travma sonrası stres belirtilerinin tedavisinde uluslararası kılavuzlarda yer alan yöntemlerden biridir ve çocuklarla ergenlerde de uygulanır.

Kimler için uygundur?

Muayenehanemizde EMDR'yi en sık şu durumlarda değerlendiriyoruz:

• Travma sonrası stres bozukluğu: kaza, afet, şiddete tanık olma ve benzeri yaşantılar
• Tıbbi işlemler, ameliyat ya da hastanede kalmanın ardından gelişen korkular
• Köpek ısırması, boğulma tehlikesi gibi tek bir olaydan sonra başlayan özgül korkular
• Akran zorbalığının bıraktığı izler
• Kayıp ve yasın zorlaştığı durumlar
• Bazı kaygı bozukluklarında belirgin bir başlangıç olayının bulunması

EMDR her çocuk için ilk seçenek değildir. Süregen bir tehlikenin devam ettiği, güvenli bir ortamın henüz sağlanamadığı durumlarda önce güvenlik ve dengelenme adımları gelir.

Başlamadan önce: değerlendirme

EMDR'ye karar vermeden önce çocuğun ya da gencin öyküsünü, yaşadığı olayları, şu anki belirtilerini ve aile ortamını ayrıntılı olarak değerlendiriyoruz. Bu değerlendirmede bilişsel davranışçı terapi gibi diğer yöntemlerin daha uygun olup olmadığını da tartışıyoruz. Bazı çocuklarda iki yöntem birbirini tamamlayacak biçimde kullanılır.

EMDR'nin aşamaları

EMDR, sekiz aşamalı bir protokol izler. Bu aşamaları ailelere sade bir dille şöyle anlatıyoruz:

1. Öykü ve planlama: Hangi anıların ve hangi güncel tetikleyicilerin ele alınacağını belirliyoruz.
2. Hazırlık: Çocuğa EMDR'nin nasıl işlediğini yaşına uygun biçimde anlatıyor, sakinleşme becerileri kazandırıyoruz.
3. Hedefin belirlenmesi: Çalışılacak anıyla ilgili bir görüntü, olumsuz bir inanç (“ben güvende değilim” gibi) ve yerine geçmesi istenen olumlu inanç (“artık güvendeyim” gibi) seçiliyor.
4. Duyarsızlaştırma: İki yönlü uyaranlar eşliğinde anı üzerinde çalışılıyor; rahatsızlık düzeyi düzenli olarak soruluyor.
5. Yerleştirme: Olumlu inancın gücü artırılıyor.
6. Beden taraması: Bedende kalan gerginlik olup olmadığı kontrol ediliyor.
7. Kapanış: Her oturum, çocuk sakin ve dengeli bir durumda bitirilir.
8. Yeniden değerlendirme: Bir sonraki oturumda önceki çalışmanın etkisi gözden geçirilir.

Hazırlık aşamasının önemi

Çocuklarla çalışırken hazırlık aşamasına özellikle zaman ayırıyoruz. Bu aşamada çocukla birlikte bir “güvenli yer” imgesi oluşturuyoruz: gerçek ya da hayalî, kendini huzurlu hissettiği bir yer. Bu imge, zorlandığı anlarda geri dönebileceği bir dayanak olur. Ayrıca nefes çalışmaları, “dur” işareti ve duygu termometresi gibi araçlarla çocuğun süreç üzerinde kontrol sahibi olduğunu hissetmesini sağlıyoruz. Çocuk istediği an çalışmayı durdurabilir.

Çocuklara uyarlama

Küçük çocuklarla EMDR çoğu zaman oyun ve çizimle yürütülür. Çocuk olayı anlatmak yerine resmedebilir ya da oyuncaklarla canlandırabilir. Göz hareketleri yerine dizlere hafifçe dokunma, kelebek gibi kendine sarılarak omuzlara sırayla vurma ya da kulaklıktan gelen seslerle çalışılabilir. Oturumlar daha kısa tutulur ve sık molalar verilir. Ergenlerle ise protokol yetişkinlerdekine daha yakın biçimde uygulanır; ancak gencin özerkliğine ve kendi hızına özellikle dikkat edilir.

Ebeveynlerin rolü

Ebeveynler hazırlık aşamasında bilgilendirilir ve özellikle küçük çocuklarda oturumlarda bulunabilir. Oturumlardan sonraki günlerde çocukta rüyaların artması, yorgunluk ya da duygusal dalgalanmalar görülebileceğini önceden anlatıyoruz; bu tepkiler genellikle kısa sürer. Ebeveynlerden bu dönemde gözlemlerini not etmelerini ve bir sonraki oturumda paylaşmalarını istiyoruz. Ebeveynlerin kendi yaşadıkları zorluklar da çocuğun toparlanmasını etkilediği için gerektiğinde aile temelli görüşmeler planlıyoruz.

Oturum sayısı ve süre

Tek bir olaydan sonra başlayan belirtilerde birkaç işleme oturumu yeterli olabilir. Birden fazla olayın ya da uzun süreli zorlu yaşantıların söz konusu olduğu durumlarda süreç daha uzundur. Hazırlık aşamasının uzunluğu da çocuğun dengesine göre değişir.

İzlem

Çalışılan anıların rahatsızlık düzeyini, günlük yaşamdaki belirtileri ve okul işlevselliğini düzenli olarak değerlendiriyoruz. Tedavi bittikten sonra bir kontrol görüşmesi planlıyor, yıl dönümleri gibi hassas zamanlarda nasıl destek olunabileceğini aileyle konuşuyoruz.

Bir işleme oturumu nasıl geçer?

İşleme oturumlarında önce çocukla haftanın nasıl geçtiğini konuşuyor ve güvenli yer imgesini birlikte hatırlıyoruz. Ardından çalışılacak anıyı, ona eşlik eden olumsuz inancı ve bedendeki hissi belirliyoruz. Çocuk anıyı zihninde tutarken kısa uyaran setleri uyguluyor, her setin ardından aklına ne geldiğini soruyoruz. Çocuğun söylediklerini yorumlamıyor, bir sonraki sete bu yeni çağrışımla devam ediyoruz. Rahatsızlık düzeyi düştükçe olumlu inancı güçlendirmeye geçiyoruz. Anı o gün tamamlanmamış olsa bile oturum, çocuk sakin bir durumdayken kapatılır.

Okul ve günlük yaşam

EMDR sürecinde çocuğun günlük düzeninin korunması, okula devam etmesi ve sevdiği etkinlikleri sürdürmesi iyileşmeyi destekler. İşleme oturumlarının yoğun bir sınav haftasına ya da önemli bir okul etkinliğine denk gelmemesine dikkat ediyoruz. Ailenin onayıyla öğretmene genel bir bilgi verilmesi, oturumlardan sonraki günlerde görülebilecek yorgunluk ya da dalgınlığın anlayışla karşılanmasını sağlar.

Diğer yöntemlerle birlikte

EMDR çoğu zaman tek başına kullanılmaz. Hazırlık aşamasında bilişsel davranışçı terapi becerilerinden yararlanıyor, işleme tamamlandıktan sonra kaçınılan yerlere ve etkinliklere geri dönüş için kademeli adımlar planlıyoruz. Ebeveynle yapılan çalışmalar ve gerekli durumlarda ilaç tedavisi, aynı tedavi planının birbirini tamamlayan parçalarıdır.

EMDR için doğru zaman

EMDR'ye başlamak için çocuğun güvenli bir ortamda yaşıyor olması, günlük yaşamının belli bir düzene oturmuş olması ve zorlandığında sakinleşmesine yardım eden en az birkaç beceriye sahip olması gerekir. Olaydan hemen sonraki haftalarda öncelik güvenlik ve düzendir; belirtiler sürerse işleme çalışmasına geçilir. Okul tatilleri ya da yoğun aile değişiklikleri sırasında başlamak yerine daha sakin bir dönemin seçilmesini öneriyoruz.