Çocuk ve ergenlerde ilaç tedavisi

İlaç ne zaman gündeme gelir?

Çocuk ve ergen psikiyatrisinde ilaç tedavisi hiçbir zaman tek başına ve ilk adım olarak düşünülmez. Pek çok durumda terapi, ebeveyn danışmanlığı ve okul desteği ilk seçenektir. İlaç tedavisi şu durumlarda gündeme gelebilir:

• Belirtilerin çocuğun okul, aile ve arkadaşlık yaşamını belirgin biçimde kısıtlaması
• Terapiye ve diğer desteklere rağmen yeterli ilerleme olmaması
• Belirtilerin terapiye katılımı bile engelleyecek kadar yoğun olması
• Bazı tanılarda ilacın ilk sıradaki tedaviler arasında yer alması; örneğin orta ve ağır DEHB
• Gencin ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden durumlar

Hangi durumlarda kullanılabilir?

İlaç tedavisi, çocuk ve ergenlerde en sık şu durumlarda tedavi planının bir parçası olur:

• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite
• Orta ve ağır depresyon
• Yoğun kaygı bozuklukları ve OKB
• Ağır ve günlük yaşamı kısıtlayan tikler
• Otizm spektrum bozukluğuna eşlik eden ağır huzursuzluk ve öfke patlamaları
• Uyku sorunları ve bazı ağır ruhsal tablolar

Otizmin kendisini ya da öğrenme güçlüklerini doğrudan değiştiren bir ilaç bulunmadığını; bu durumlarda ilacın yalnızca eşlik eden sorunlar için kullanıldığını özellikle belirtmek isteriz.

Karar görüşmesi

İlaç önermeden önce ayrıntılı bir değerlendirme yapıyor ve ardından aileyle ayrı bir karar görüşmesi planlıyoruz. Bu görüşmede şu konuları açıkça konuşuyoruz:

1. Neden şimdi? İlacın neden önerildiğini ve hangi belirtileri hedeflediğini
2. Ne beklenmeli? Olası yararları ve bu yararların ne kadar sürede görülebileceğini
3. Olası yan etkiler: Sık görülen, genellikle geçici olan yan etkileri ve dikkat edilmesi gereken nadir durumları
4. Seçenekler: İlaç kullanılmazsa başka hangi yolların izlenebileceğini
5. Süre: Tedavinin yaklaşık ne kadar süreceğini ve ne zaman yeniden değerlendirileceğini

Kararı aileyle birlikte veriyoruz. Ergenlerin de bu görüşmeye katılmasını, sorularını sormasını ve görüşünü paylaşmasını önemsiyoruz. Ailelerin karar vermeden önce düşünmek için zaman istemesini olağan karşılıyoruz.

Başlamadan önce tıbbi kontrol

Bazı ilaçlara başlamadan önce boy, kilo, nabız ve tansiyon gibi temel ölçümleri yapıyoruz. Gerekli durumlarda kan tahlilleri ya da kalp ritmiyle ilgili tetkikler istenebilir. Çocuğun kullandığı diğer ilaçları, bitkisel ürünleri ve alerjilerini öğreniyoruz. Ailede kalp hastalığı ya da ani ölüm öyküsü gibi bilgiler de bazı ilaçlar için önemlidir.

Başlangıç ve doz ayarı

Çocuk ve ergenlerde ilaçlara çoğunlukla düşük dozla başlıyor ve dozu yavaş yavaş, çocuğun yanıtına göre ayarlıyoruz. Bu süreçte daha sık görüşmeler planlıyoruz. Bazı ilaçların etkisi birkaç gün içinde görülürken bazılarında etkinin ortaya çıkması birkaç hafta sürebilir; bu nedenle ilk haftalarda sabırlı olmak önemlidir.

Yan etkilerin izlenmesi

Tedavinin başında ailelerden çocukta gözledikleri değişiklikleri not etmelerini istiyoruz: iştah, uyku, enerji, ruh hali, baş ağrısı, karın ağrısı gibi. Yan etkilerin çoğu hafiftir ve vücut ilaca alıştıkça azalır. Ergenlerde antidepresan tedavisinin ilk haftalarında ruh hâlindeki değişikliklerin daha yakından izlenmesi gerekir; bu dönemde aileye neye dikkat edeceğini ayrıntılı olarak anlatıyoruz. Beklenmedik bir değişiklik olduğunda bir sonraki randevuyu beklemeden bizimle iletişime geçilmesini istiyoruz.

İlaç tedavisi tek başına yeterli değildir

İlaç, tedavi planının yalnızca bir parçasıdır. Terapi, ebeveyn danışmanlığı, okul desteği ve sağlıklı yaşam alışkanlıkları ilaçla birlikte sürdürülür. Örneğin dikkat eksikliğinde ilaç dikkati toparlamaya yardım ederken çalışma düzeni ve organizasyon becerileri ayrıca öğretilmelidir.

Okul ve günlük yaşam

İlacın okul saatlerinde alınması gerekiyorsa bunu okulla birlikte planlıyoruz. Spor, beslenme ve uyku düzeninin korunması tedaviye yanıtı olumlu etkiler. Ergenlerde alkol ve diğer maddelerin ilaçlarla etkileşimini açıkça konuşuyoruz.

İlacı bırakma

İlacın ne zaman bırakılacağını belirtilerin seyrine, çocuğun gelişimine ve yaşam koşullarına göre birlikte değerlendiriyoruz. Bırakma kararı genellikle belirtilerin uzun süre kontrol altında kaldığı ve sakin bir dönemde, örneğin okul tatilinde verilir. Pek çok ilacın aniden kesilmemesi, dozun yavaş yavaş azaltılması gerekir.

İzlem

İlaç tedavisi süresince düzenli kontrol görüşmeleri yapıyoruz. Bu görüşmelerde etkinliği, yan etkileri, boy ve kilo gelişimini ve okul işlevselliğini değerlendiriyor; tedavinin sürdürülmesi ya da değiştirilmesi gerekip gerekmediğine karar veriyoruz.

Yaşa göre özellikler

Okul öncesi dönem: Bu yaşta ilaç tedavisine çok seyrek başvurulur. Öncelik ebeveyn eğitimi, yapılandırılmış erken eğitim ve oyun temelli çalışmalardır. İlaç ancak ağır belirtilerde ve diğer yöntemlere rağmen ilerleme olmadığında, çok yakın izlemle düşünülür.

Okul çağı: İlaç kararı en sık bu yaşlarda gündeme gelir. Çocuğa ilacın neden kullanıldığını yaşına uygun bir dille anlatmak, örneğin dikkatini toplamasına ya da kaygısını yatıştırmasına yardım eden bir destek olduğunu söylemek, tedaviye uyumu kolaylaştırır.

Ergenlik: Gençler ilaç konusunda kendi görüşlerine sahiptir ve bazen ilacı “farklı olmanın” bir işareti olarak görebilir. Bu dönemde gencin tedavi kararlarına etkin biçimde katılması, ilacı ne zaman ve nasıl alacağına dair sorumluluğu aşamalı olarak üstlenmesi önemlidir. Kilo değişimi, enerji ve cinsel gelişim gibi gençlerin önemsediği konuları da açıkça konuşuyoruz.

İlaçla ilgili yanlış bilinenler

İlaç tedavisi hakkında ailelerin karşılaştığı pek çok yanlış bilgi vardır. “Bir kez başlayınca ömür boyu kullanılır”, “çocuğu uyuşturur”, “zekâyı etkiler” gibi kaygılar en sık duyduklarımızdır. Çocuk ve ergenlerde kullanılan ilaçların büyük çoğunluğu belirli bir süre için kullanılır ve düzenli olarak yeniden değerlendirilir. Doğru dozda kullanılan bir ilaç çocuğu uyuşturmaz; uyku hâli ya da durgunluk görülüyorsa doz ya da ilaç yeniden düzenlenir. Bu kaygıları karar görüşmesinde tek tek konuşmayı önemsiyoruz; çünkü soruları yanıtlanmamış bir aile için tedaviye düzenli devam etmek zorlaşır.

Ailenin günlük rolü

İlacın her gün aynı saatte alınması, bir ilaç kutusu ya da telefon hatırlatıcısı kullanılması tedavinin düzenli sürdürülmesini sağlar. İlaçların çocukların ulaşamayacağı bir yerde saklanması ve küçük çocuklarda ilacı her zaman bir yetişkinin vermesi gerekir. Ergenlerde ise gencin sorumluluğunu artırırken ebeveynin kutuları belirli aralıklarla kontrol etmesi, unutulan dozların fark edilmesini sağlar.