Tik bozuklukları ve Tourette sendromu

Fark etmek: tikleri nasıl tanırız?

Tikler; ani, hızlı, istem dışı ve tekrarlayan hareketler ya da seslerdir. Aileler genellikle şu durumları fark eder:

• Sık göz kırpma, gözlerini kocaman açma, kaş kaldırma
• Burun kırıştırma, ağız kenarını çekme, yüz buruşturma
• Omuz silkme, baş sallama, kol ya da bacakta ani sıçrama
• Boğaz temizleme, burun çekme, öksürür gibi ses çıkarma
• Kısa sesler, hece ya da sözcük tekrarları
• Belirli nesnelere dokunma, zıplama gibi daha karmaşık hareketler

Bu hareketler çocuk heyecanlandığında, yorulduğunda ya da ekran başında uzun süre kaldığında artar; dikkatini veren bir etkinlik sırasında ve uykuda ise azalır. Aileler çoğu zaman önce göz ya da alerji muayenesine başvurur; bu muayenelerde bir neden bulunamadığında tik olasılığı düşünülür.

Tikler neden olur?

Tikler, beynin hareketleri başlatma ve durdurma sistemlerinin gelişimsel olarak farklı çalışmasıyla ilişkilidir. Aile içinde tik ya da takıntı öyküsü sık rastlanan bir durumdur ve erkek çocuklarda daha sık görülür. Stres ve heyecan tikleri tetikleyebilir; ancak tiklerin nedeni değildir. Tikler kötü bir alışkanlık ya da çocuğun dikkat çekme çabası da değildir; çocuk onları kısa süreliğine bastırabilse de tamamen durduramaz.

Hangi tablolar var?

Tikler bir yıldan kısa sürüyorsa geçici tik bozukluğundan söz edilir; okul çağında oldukça yaygındır ve çoğu kendiliğinden yatışır. Yalnızca hareket ya da yalnızca ses tikleri bir yıldan uzun sürüyorsa süregen tik bozukluğu, birden fazla hareket tiki ile en az bir ses tiki bir yıldan uzun süredir birlikte bulunuyorsa Tourette sendromu tanısı konur. Tourette sendromunun “uygunsuz sözler söyleme” ile özdeşleştirilmesi yaygın bir yanılgıdır; bu belirti tanı alan çocukların yalnızca küçük bir bölümünde görülür.

Ne zaman başvurmalı?

• Tikler bir aydan uzun süredir devam ediyorsa
• Tikler çocuğunuzu rahatsız ediyor, ağrıya ya da utanca yol açıyorsa
• Arkadaşları tikler nedeniyle alay ediyorsa
• Hem hareket hem ses tikleri varsa
• Tiklere dikkat dağınıklığı, takıntılar ya da kaygı eşlik ediyorsa
• Tikler kısa sürede çok şiddetli biçimde başladıysa

Başvuru öncesi: kısa videolar

Çocuklar muayene odasında tiklerini çoğu zaman bastırabildiği için evde çekilmiş kısa video kayıtları değerlendirmede çok değerlidir. Çocuğu rahatsız etmeden, olağan bir anında çekilmiş birkaç kısa görüntü, tiklerin türünü ve sıklığını anlamamıza yardım eder. Ayrıca bir hafta boyunca tiklerin hangi saatlerde ve hangi durumlarda arttığını not etmenizi öneriyoruz.

İlk görüşme: neler konuşulur?

İlk görüşmede tiklerin ne zaman başladığını, hangi tiklerin görüldüğünü, zaman içinde nasıl değiştiğini ve çocuğunuzun günlük yaşamını nasıl etkilediğini konuşuyoruz. Çocukla görüşürken tiklerinin farkında olup olmadığını, tikten önce bedeninde bir his duyup duymadığını ve arkadaşlarının tepkilerini soruyoruz. Okul çağındaki çocukların bir kısmı, tikten hemen önce kaşıntıya ya da gerginliğe benzer bir “dürtü” tanımlar.

Değerlendirme süreci

1. Tik şiddeti: Tiklerin türünü, sıklığını ve şiddetini standart ölçeklerle belirliyoruz.
2. Eşlik eden durumlar: DEHB, OKB, kaygı ve öfke kontrolü güçlükleri açısından değerlendirme yapıyoruz.
3. Ayırıcı değerlendirme: Tiklere benzeyebilen diğer hareket bozukluklarından şüphelenilirse çocuk nörolojisine yönlendiriyoruz.
4. Okul bilgisi: Tiklerin okulda nasıl karşılandığını ve akran ilişkilerini öğreniyoruz.

Bilgilendirme

Değerlendirmenin ardından en önemli adım bilgilendirmedir. Tiklerin istem dışı olduğunu, zararsız olduğunu, dalgalı bir seyir izlediğini ve pek çok çocukta ergenliğin sonuna doğru belirgin biçimde hafiflediğini açıklıyoruz. Ailenin kaygısı azaldığında evdeki gerginlik de azalır; bu çoğu zaman tiklerin kendisinde de hafiflemeye yol açar.

Tedavi planı

İzlem yeterli olabilir

Tikler hafifse ve çocuğun yaşamını kısıtlamıyorsa bilgilendirme ve izlem çoğu zaman yeterlidir. Bu durumda belirli aralıklarla görüşerek seyri takip ediyoruz.

Davranışsal tedavi

Tikler rahatsızlık veriyorsa ilk tercih davranışsal tedavidir. Çocuk, tikten önceki dürtüyü fark etmeyi ve o anda tikle aynı anda yapılamayan, dışarıdan fark edilmeyen bir “karşıt hareket” uygulamayı öğrenir. Bu yaklaşımı bilişsel davranışçı terapi çerçevesinde, çocuğun yaşına uygun oyunlarla uyguluyoruz.

Eşlik eden durumların tedavisi

Dikkat eksikliği ya da takıntılar tiklerden daha fazla zorluk yaratıyorsa tedavi planında önceliği bunlara veriyoruz.

İlaç tedavisi

Ağır, ağrılı ya da sosyal yaşamı kısıtlayan tiklerde ve davranışsal tedavinin yeterli olmadığı durumlarda ilaç tedavisi gündeme gelebilir.

Evde destek

• Tiklere dikkat çekmeyin; “yapma” ya da “yine başladın” gibi uyarılardan kaçının.
• Tik sırasında çocuğunuza bakmak yerine konuşmanızı olağan biçimde sürdürün.
• Kardeşlerin ve akrabaların tikleri taklit etmesine ya da alay etmesine izin vermeyin.
• Uyku düzenini koruyun, ekran süresini dengeleyin ve düzenli fiziksel etkinliği destekleyin.
• Çocuğunuzun ilgi alanlarına ve başarılarına odaklanın.

Okulda destek

Öğretmenin tikleri bilmesi, çocuğun sınıfta uyarılmasını önler. Gerektiğinde sınavların daha sakin bir ortamda yapılması, tiklerin yoğunlaştığı anlarda kısa bir mola verilmesi ve sınıf içinde alaya karşı net bir tutum alınması gibi düzenlemeleri ailenin onayıyla öğretmenle birlikte planlıyoruz. Bazı çocuklar, sınıf arkadaşlarına tiklerin ne olduğunu kısaca anlatmayı tercih eder; bu da merakı azaltır.

İzlem: seyir nasıl takip edilir?

Tiklerin dalgalı seyri nedeniyle izlem görüşmelerini belirli aralıklarla planlıyoruz. Tik ölçeklerini tekrarlayarak değişimi izliyor, eşlik eden durumların gidişini değerlendiriyoruz. Sınav dönemleri ve okul başlangıçları gibi stresli zamanlarda tiklerin geçici olarak artabileceğini aileyle önceden konuşuyoruz.

Yaşa göre süreç

Okul öncesi ve ilkokulun ilk yılları: Tikler en sık bu dönemde başlar. Çocuk tiklerinin çoğu zaman farkında değildir; bu nedenle değerlendirme ve bilgilendirme ağırlıklı olarak ebeveynlerle yapılır. Bu yaşta davranışsal tedaviden çok, ailenin tiklere verdiği tepkileri yumuşatmak ve evdeki gerginliği azaltmak öncelik taşır.

İlkokulun son yılları ve ortaokul: Tiklerin en belirgin olduğu yıllar çoğunlukla bu dönemdir. Çocuk artık tikten önceki dürtüyü tarif edebildiği için davranışsal çalışmalara etkin biçimde katılabilir. Akran ilişkileri ve sınıf içi düzenlemeler bu yaşlarda daha fazla önem kazanır.

Ergenlik: Gençlerin önemli bir bölümünde tikler bu dönemde hafiflemeye başlar. Tikleri süren gençlerle özgüven, görünüş kaygısı ve arkadaşlık ilişkileri üzerine konuşuyor; tedaviyle ilgili kararları onların tercihleriyle birlikte veriyoruz.

Dalgalanmayı doğru okumak

Tikler haftalar ya da aylar içinde artıp azalabilir; bir tik kaybolurken yerine başka bir tik çıkabilir. Bu iniş çıkışlar, ailelerin bir yöntemin işe yarayıp yaramadığına karar vermesini zorlaştırır. Bu yüzden tek bir zor haftaya bakarak sonuç çıkarmak yerine birkaç aylık gidişi birlikte izlemeyi öneriyoruz. Evde tutulan kısa bir not defteri, hangi dönemlerde artış olduğunu ve neyin rahatlattığını görmemizi kolaylaştırır.