Çocuk ve ergenlerde anksiyete bozuklukları

Fark etmek: kaygı hangi kılıklara girer?

Kaygı çocuklarda ve gençlerde her zaman “korkuyorum” cümlesiyle kendini göstermez. Çoğu zaman bedensel yakınmalar, davranış değişiklikleri ya da günlük düzendeki aksaklıklar biçiminde ortaya çıkar. Aileler genellikle önce bu dolaylı işaretleri fark eder:

• Okul sabahlarında tekrarlayan karın ağrısı, bulantı ya da baş ağrısı
• Okula, kreşe ya da arkadaş evine gitmekte isteksizlik
• Yeni ortamlarda donup kalma, ebeveyne yapışma
• Aynı soruları tekrar tekrar sorarak güvence isteme
• Uykuya dalmakta güçlük, sık uyanma, ebeveynin yatağına gelme
• Sınav öncesinde yoğun gerginlik, ağlama ya da sınava girmeyi reddetme
• Hata yapmaktan aşırı korkma, ödevleri defalarca yeniden yapma
• Ergenlerde ani çarpıntı ve nefes darlığı nöbetleri, sosyal ortamlardan kaçınma

Bu işaretlerin tek tek görülmesi çoğu zaman olağandır. Önemli olan, bir araya gelmeleri, haftalarca sürmeleri ve çocuğun yaşamını kısıtlamalarıdır.

Hangi tablolar bu başlık altında?

Çocukluk ve ergenlikte görülen başlıca anksiyete bozuklukları şunlardır: ayrılık anksiyetesi, yaygın anksiyete bozukluğu, özgül fobiler, sosyal anksiyete bozukluğu, seçici konuşmazlık ve ergenlik döneminde panik bozukluk. Bu tablolar zaman zaman bir arada görülür; değerlendirmede hangisinin ön planda olduğunu belirlemek tedavi planının biçimlenmesini sağlar.

Ne zaman başvurmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa başvurmanızı öneririz:

• Kaygı belirtileri birkaç haftadan uzun süredir devam ediyorsa
• Çocuğunuz kaygı nedeniyle okula gitmekte, etkinliklere katılmakta ya da arkadaşlarıyla görüşmekte zorlanıyorsa
• Ailenin günlük düzeni çocuğun kaygısına göre değişmeye başladıysa
• Bedensel yakınmalar için yapılan tetkiklerde bir neden bulunamadıysa
• Gencinizde panik atakları yaşanıyorsa
• Kaygıya mutsuzluk, umutsuzluk ya da kendine zarar verme düşünceleri eşlik ediyorsa

Kaygı ne kadar erken ele alınırsa kaçınma döngüsü o kadar az yerleşir ve tedavi o kadar kısa sürer.

İlk görüşme: neler konuşulur?

İlk görüşmede önce sizi, yani ebeveynleri dinliyoruz. Kaygının ne zaman başladığını, hangi durumlarda arttığını, çocuğun hangi durumlardan kaçındığını ve sizin bu durumlarda nasıl tepki verdiğinizi soruyoruz. Gelişim öyküsü, aile öyküsü, okul yaşamı ve son dönemde yaşanan değişiklikler de görüşmenin konuları arasındadır.

Ardından çocukla tanışıyoruz. Küçük çocuklarla oyun ve çizim aracılığıyla, okul çağındaki çocuklarla sohbet ve basit etkinliklerle, ergenlerle ise aileden ayrı ve karşılıklı bir konuşmayla ilerliyoruz. Çocuğun kendi sözcükleriyle neler hissettiğini anlatabilmesi için acele etmiyoruz.

Değerlendirme süreci

İlk görüşmenin ardından gerekirse değerlendirmeyi derinleştiriyoruz:

1. Ölçekler: Çocuğun, ebeveynin ve gerekirse öğretmenin doldurduğu kaygı ölçekleri, belirtilerin türünü ve şiddetini belirlememize yardım eder.
2. Okul bilgileri: Öğretmen gözlemleri, kaygının okul ortamındaki görünümünü anlamamızı sağlar.
3. Eşlik eden durumların taranması: Kaygıya sık eşlik eden dikkat eksikliği, depresyon, takıntı belirtileri ve öğrenme güçlükleri değerlendirilir.
4. Tıbbi nedenlerin dışlanması: Gerekli durumlarda tiroit işlevleri gibi kaygıyı taklit edebilen durumlar için çocuk sağlığı uzmanıyla iş birliği yapılır.

Tanı ve bilgilendirme

Değerlendirmenin sonunda bulguları sizinle ve uygun olduğu ölçüde çocuğunuzla paylaşıyoruz. Kaygının nasıl çalıştığını, neden kendiliğinden geçmediğini ve hangi yöntemlerle azaltılabileceğini açıklıyoruz. Çocuklara kaygıyı anlatırken, onu bedenin “alarm sistemi” olarak tanımlamak ve bu alarmın bazen gereğinden sık çaldığını söylemek çoğu zaman anlaşılır bir başlangıç olur.

Tedavi planı

Bilişsel davranışçı terapi

Çocuk ve ergenlerde kaygı bozukluklarının tedavisinde ilk seçenek bilişsel davranışçı terapidir. Terapi; kaygıyı tanıma, bedensel belirtileri yatıştırma, kaygılı düşünceleri sınama ve en önemlisi kaçınılan durumlara küçük ve planlı adımlarla yaklaşma bileşenlerinden oluşur. Küçük çocuklarda oyunlar ve ödül çizelgeleriyle, ergenlerde ise daha yapılandırılmış çalışmalarla uygulanır.

Ebeveyn çalışmaları

Özellikle küçük çocuklarda tedavinin önemli bir bölümünü ebeveynlerle yürütüyoruz. Ebeveyn danışmanlığı görüşmelerinde aşırı güvence vermek yerine çocuğun baş etme becerilerini desteklemeyi ve kaçınmaya ortak olmamayı birlikte planlıyoruz.

İlaç tedavisi

Kaygı çok yoğunsa, terapiye katılımı engelliyorsa ya da terapiye yeterli yanıt alınamıyorsa ilaç tedavisi seçeneklerden biri olabilir. Bu seçeneği, olası yararlarını ve yan etkilerini sizinle tek tek konuştuktan sonra ortak bir kararla değerlendiriyoruz.

Evde ve okulda destek

• Çocuğunuzun kaygısını küçümsemeden kabul edin; ama kaçınmasını desteklemeyin.
• Aynı soruya defalarca yanıt vermek yerine bir kez sakin bir yanıt verip onu kendi çözümünü bulmaya yönlendirin.
• Terapide planlanan küçük cesaret adımlarını evde birlikte uygulayın ve her adımı takdir edin.
• Düzenli uyku, beslenme ve hareketi koruyun.
• Okulla iş birliği yaparak sınıf içi kademeli katılım planları oluşturun; okula devamın sürmesi tedavinin temel hedeflerinden biridir.

İzlem: ilerleme nasıl takip edilir?

Tedavi başladıktan sonra belirli aralıklarla izlem görüşmeleri yapıyoruz. Bu görüşmelerde kaçınılan durumların listesini birlikte gözden geçiriyor, ölçekleri yeniden uyguluyor ve okul bilgilerini değerlendiriyoruz. İlerleme sağlandıkça görüşmeler seyrekleşir. Tedavinin sonunda, ileride ortaya çıkabilecek kaygı dönemleri için çocuğun ve ailenin kullanabileceği bir “önleme planı” hazırlıyoruz.

Kaygının kısır döngüsünü anlamak

Kaygı bozukluklarının neden kendiliğinden geçmediğini anlamak, tedavi sürecinin mantığını kavramayı kolaylaştırır. Kaygı yaratan bir durumla karşılaşan çocuk, o durumdan uzaklaştığında hemen rahatlar. Bu rahatlama, beynin “kaçmak işe yaradı” sonucuna varmasına neden olur. Bir sonraki benzer durumda kaygı daha da artar, kaçma isteği güçlenir ve kaçınılan durumların listesi zamanla uzar. Örneğin sınıfta söz almaktan kaçınan bir çocuk, bir süre sonra grup çalışmalarından, ardından teneffüslerden ve sonunda okulun kendisinden kaçınmaya başlayabilir. Tedavide bu döngüyü, küçük ve planlı adımlarla tersine çeviriyoruz.

Yaşa göre kaygının görünümü

Okul öncesi dönemde kaygı çoğu zaman ebeveynden ayrılamama, yeni ortamlarda ağlama ve uyku sorunlarıyla kendini gösterir. Bu yaştaki çocuklar korkularını sözcüklerle anlatmakta zorlanır; öfke nöbetleri bazen kaygının dışa vurumudur. Okul çağında bedensel yakınmalar, sürekli güvence isteme, mükemmeliyetçilik ve okul kaygısı ön plana çıkar. Ergenlikte ise sosyal değerlendirilme korkusu, sınav ve gelecek kaygısı ile panik atakları daha sık görülür. Değerlendirme ve tedavi yöntemlerini her yaş grubunun bu özelliklerine göre uyarlıyoruz.

Sınav dönemlerinde kaygı

Sınav dönemleri, kaygıya yatkın çocuk ve gençler için özellikle zorlayıcıdır. Bu dönemlerde uyku düzenini korumak, çalışma planına dinlenme zamanları eklemek, deneme sınavlarını bir yargı değil alıştırma olarak görmek ve bedensel gevşeme becerilerini düzenli kullanmak yararlıdır. Sınav kaygısı sınava girmeyi engelleyecek düzeye ulaştığında, sınav takvimi göz önünde bulundurularak daha yoğun bir çalışma planlıyoruz.