Bilişsel davranışçı terapi (BDT)

BDT hangi durumlarda önerilir?

Bilişsel davranışçı terapi, çocuk ve ergen ruh sağlığında etkinliği en çok araştırılmış terapi yöntemlerinden biridir. Muayenehanemizde en sık şu durumlarda öneriyoruz:

• Kaygı bozuklukları: ayrılık kaygısı, yaygın kaygı, özgül korkular, panik
• Sosyal kaygı ve seçici konuşmazlık
• Obsesif kompulsif bozukluk
• Ergen depresyonu
• Travma sonrası stres
• Tikler için davranışsal yöntemler
• Uyku sorunları, öfke yönetimi ve okul reddi

BDT tek başına uygulanabildiği gibi, gerektiğinde ilaç tedavisi ya da aile çalışmalarıyla birlikte de yürütülebilir.

Temel fikir: düşünce, duygu, davranış

BDT'nin çıkış noktası basittir: Bir olay karşısında ne düşündüğümüz, nasıl hissettiğimizi ve ne yaptığımızı etkiler; yaptıklarımız da düşüncelerimizi ve duygularımızı besler. Örneğin “sınıfta konuşursam herkes güler” diye düşünen bir genç kaygılanır, söz almaktan kaçınır ve hiçbir zaman gülünmediğini görme fırsatı bulamaz. Böylece hem düşünce hem kaçınma güçlenir.

Terapide bu döngüyü birlikte fark ediyor, düşüncelerin ne kadar gerçekçi olduğunu sınıyor ve yeni davranışlar deneyerek döngüyü kırıyoruz. Küçük çocuklarla bu kavramları “düşünce balonları”, “kaygı canavarı” ya da “dedektif soruları” gibi oyunlaştırılmış araçlarla çalışıyoruz.

Başlamadan önce: değerlendirme

Terapiye başlamadan önce çocuğun ya da gencin zorlandığı alanı ayrıntılı biçimde değerlendiriyoruz. Bu değerlendirmede belirtilerin ne zamandan beri sürdüğünü, günlük yaşamı ne ölçüde kısıtladığını, eşlik eden durumları ve ailenin beklentilerini öğreniyoruz. Ölçekler, terapi süresince ilerlemeyi izlemek için bir başlangıç noktası oluşturur. Değerlendirmenin sonunda BDT'nin uygun olup olmadığını ve hangi hedeflere odaklanacağımızı aileyle birlikte netleştiriyoruz.

İlk oturumlar: tanışma ve hedefler

İlk oturumların amacı güven ilişkisi kurmak ve terapinin nasıl işleyeceğini anlatmaktır. Çocukla ya da gençle birlikte onun kendi sözcükleriyle hedefler belirliyoruz: “Okul gezisine katılabilmek”, “arkadaşımın evinde yatıya kalabilmek”, “her akşam ödev yüzünden ağlamamak” gibi. Hedeflerin somut ve gözlenebilir olması, ilerlemenin hem çocuk hem aile tarafından görülmesini sağlar.

Orta oturumlar: beceriler ve deneyler

Terapinin orta bölümünde, sorunun türüne göre şu becerileri çalışıyoruz:

1. Duyguları tanımak: Bedendeki kaygı ya da öfke işaretlerini fark etmek, duyguları adlandırmak ve şiddetini bir ölçek üzerinde derecelendirmek
2. Sakinleşme becerileri: Nefes çalışmaları, kas gevşetme ve dikkati yeniden yönlendirme
3. Düşünce çalışması: Otomatik düşünceleri yakalamak, kanıtları incelemek ve daha dengeli alternatifler üretmek
4. Kademeli yüzleşme: Kaçınılan durumlara, en kolaydan başlayarak adım adım yaklaşmak
5. Sorun çözme: Bir sorunu tanımlamak, seçenekler üretmek, birini seçip denemek ve sonucu değerlendirmek
6. Etkinlik planlama: Özellikle depresyonda, keyif ve başarı duygusu veren etkinlikleri günlük yaşama yeniden eklemek

Bu becerileri oturumda konuşmakla yetinmiyor, oturum içinde ve dışında küçük “deneyler” yaparak uyguluyoruz.

Oturumlar arasında: ev çalışmaları

BDT'nin en önemli parçalarından biri, oturumlar arasında yapılan çalışmalardır. Her oturumun sonunda çocukla birlikte bir hafta içinde denenecek küçük bir görev belirliyoruz: bir düşünce kaydı tutmak, kaygı listesindeki bir basamağı denemek, sakinleşme egzersizini her akşam yapmak gibi. Ev çalışması kelimesinin okul ödevini çağrıştırmaması için çocuklarla bunu çoğu zaman bir “görev kartı” ya da “haftanın macerası” olarak adlandırıyoruz.

Ebeveynlerin rolü

Çocuk ve ergen BDT'sinde ebeveynler sürecin önemli bir parçasıdır. Küçük çocuklarda ebeveynler oturumların bir bölümüne katılır ve evde çocuğa koçluk yapmayı öğrenir. Ergenlerde ise oturumların büyük kısmı gençle yapılır; ebeveynlerle belirli aralıklarla ortak görüşmeler planlanır. Ebeveynlerin kaygıyı besleyen tutumları, örneğin sürekli güvence vermek ya da çocuğun yerine konuşmak, ayrıca ele alınır. Gerektiğinde bu çalışmalar ebeveyn danışmanlığı görüşmeleriyle desteklenir.

Yaşa göre uyarlama

Okul öncesi: Bu yaşta BDT büyük ölçüde ebeveyn aracılığıyla uygulanır. Oyun, hikâye ve resimler kullanılır.

İlkokul: Çocuklar düşünce ve duygu arasındaki bağı somut örneklerle öğrenebilir. Çalışma kâğıtları, ödül çizelgeleri ve rol oyunları sık kullanılır.

Ergenlik: Gençlerle daha soyut düşünce çalışmaları yapılabilir. Gencin özerkliğine saygı gösterilir; hedefleri büyük ölçüde kendisi belirler.

Kaç oturum sürer?

BDT süreli bir terapidir. Çoğu durumda haftada bir yapılan ve birkaç ay süren oturumlar planlanır; süre, sorunun türüne, şiddetine ve ev çalışmalarına katılıma göre değişir. Hedeflere yaklaşıldıkça oturumlar seyrekleştirilir.

Sonlandırma ve nüks önleme

Son oturumlarda öğrenilen becerileri özetleyen kişisel bir “baş etme planı” hazırlıyoruz. Bu planda zorlanmanın ilk işaretleri, o anda kullanılacak beceriler ve gerekirse kimden destek isteneceği yer alır. Terapi bittikten birkaç ay sonra bir kontrol görüşmesi yapmak, kazanımların korunmasına yardım eder.

Bir oturum nasıl geçer?

Oturumlar her hafta benzer bir akış izler. Başta geçen haftayı ve görev kartını kısaca gözden geçiriyor, ardından o günün gündemini birlikte belirliyoruz. Oturumun ana bölümünde yeni bir beceri öğreniyor ya da bir yüzleşme basamağını oturum içinde deniyoruz. Son dakikalarda oturumu özetliyor ve bir sonraki haftanın görevini kararlaştırıyoruz. Küçük çocuklarla oturumun sonunda kısa bir oyun zamanı bırakmak, terapiye gelmeyi keyifli hâle getirir. Ebeveynler, çocuğun yaşına göre oturumun başına ya da sonuna katılarak haftanın planını öğrenir.

Okulla iş birliği

Okul reddi, sınav kaygısı ya da sınıfta söz alamama gibi okulda da kendini gösteren sorunlarda, terapide çalışılan adımların okulda da desteklenmesi gerekir. Ailenin onayıyla öğretmen ya da okul rehber öğretmeniyle iletişim kuruyor; okula kademeli dönüş planını ya da sınıf içinde atılacak küçük adımları birlikte belirliyoruz. Öğretmenin gözlemleri, terapinin gidişini değerlendirmemize de katkı sağlar.

İlerleme nasıl ölçülür?

Terapinin başında doldurulan ölçekleri belirli aralıklarla tekrarlıyor, çocuğun kendi hedeflerine ne kadar yaklaştığını birlikte değerlendiriyoruz. Kaygı listesindeki basamakların ilerlemesi, kaçınılan etkinliklere dönüş ve aileyle öğretmenden gelen gözlemler, ilerlemenin somut göstergeleridir. Beklenen ilerleme belirli bir süre içinde görülmezse planı gözden geçiriyor, gerekirse farklı bir yöntemi ya da ilaç tedavisi ile birlikte yürütmeyi tartışıyoruz.