Sosyal anksiyete bozukluğu (sosyal fobi)

Fark etmek: sosyal kaygı nasıl görünür?

Sosyal kaygı, başkalarının önünde mahcup olma, yargılanma ya da gülünç duruma düşme korkusudur. Aileler ve öğretmenler çoğu zaman şu durumları fark eder:

• Sınıfta bildiği soruya bile parmak kaldıramama, tahtaya kalkmaktan kaçınma
• Telefonla konuşmayı, kasada bir şey sormayı ya da sipariş vermeyi reddetme
• Doğum günü partilerine, okul gösterilerine ve grup etkinliklerine katılmak istememe
• Başkalarının önünde yemek yemekten ya da ortak tuvaleti kullanmaktan kaçınma
• Sosyal bir durumdan önce karın ağrısı, bulantı, titreme, kızarma
• Bir sosyal durumdan sonra saatlerce “neden öyle dedim” diye düşünme
• Göz temasından kaçınma, kısa yanıtlar verme, yüzünü saçlarıyla kapatma
• Küçük çocuklarda bazı ortamlarda hiç konuşmama, yani seçici konuşmazlık

Utangaçlıktan farkı

Kimi çocuklar yeni bir ortama girdiğinde önce kenardan izler, ısınmak için biraz zamana ihtiyaç duyar. Bu doğuştan gelen sakin ve temkinli bir yapıdır; çoğu zaman yaşamı zorlaştırmaz. Sosyal fobide ise korku haftalar ve aylar boyunca azalmaz, yaşıtlarla olan ortamlarda da görülür ve çocuğun okul, arkadaşlık ve aile yaşamını kısıtlar. Ergenlik, beynin sosyal değerlendirmeye en duyarlı olduğu dönem olduğu için sosyal fobi en sık bu yıllarda belirginleşir.

Neden gelişir?

Çekingen bir mizaç, ailede kaygı öyküsü, daha önce yaşanmış alay edilme ya da dışlanma deneyimleri ve aşırı koruyucu tutumlar sosyal fobinin ortaya çıkmasına katkıda bulunabilir. Sosyal ortamlardan kaçındıkça kaygı kısa vadede azalır; ancak korkulan sonucun aslında gerçekleşmediğini deneyimleme fırsatı ortadan kalktığı için kaygı uzun vadede büyür.

Ne zaman başvurmalı?

• Çocuğunuz kaygı nedeniyle okula gitmekte ya da derslere katılmakta zorlanıyorsa
• Arkadaşlık kurmak istediği hâlde korkusu buna engel oluyorsa
• Sosyal etkinliklerden giderek daha fazla kaçınıyorsa
• Kreşte ya da okulda bir aydan uzun süre hiç konuşmuyorsa
• Gencinizde sosyal kaygıya mutsuzluk ya da yalnızlık eşlik ediyorsa

İlk görüşme: neler konuşulur?

İlk görüşmede hangi sosyal durumların çocuğunuzu zorladığını, bu durumlarda nasıl tepki verdiğini, nelerden kaçındığını ve kaygının ne zamandan beri sürdüğünü konuşuyoruz. Çocukla ya da gençle görüşürken konuşmaya zorlamadan, onun kendini rahat hissedeceği bir tempo tutuyoruz. Seçici konuşmazlığı olan çocuklarda, evde çekilmiş ve çocuğun konuştuğu videolar değerlendirmeye çok katkı sağlar.

Değerlendirme süreci

1. Kaygı haritası: Korkulan sosyal durumları en kolaydan en zora doğru birlikte sıralıyoruz.
2. Ölçekler: Gencin ve ebeveynin doldurduğu sosyal kaygı ölçekleriyle şiddeti belirliyoruz.
3. Okul bilgileri: Öğretmenin gözlemleri kaygının sınıftaki görünümünü gösterir.
4. Ayırıcı değerlendirme: Otizm spektrum bozukluğu, dil bozuklukları ve akran zorbalığı gibi benzer görünen durumları ayırıyoruz.
5. Eşlik eden durumlar: Diğer kaygı bozuklukları ve depresyon açısından değerlendirme yapıyoruz.

Bilgilendirme

Değerlendirmenin ardından sosyal kaygının nasıl çalıştığını anlatıyoruz: dikkatin kendi bedenine ve görüntüsüne kilitlenmesi, “herkes bana bakıyor” düşüncesi ve kaçınmanın kaygıyı nasıl büyüttüğü. Gençlerin önemli bir kısmı, başkalarının onları sandıkları kadar dikkatle izlemediğini fark ettiklerinde rahatlar.

Tedavi planı

Bilişsel davranışçı terapi

Sosyal fobinin tedavisinde ilk seçenek bilişsel davranışçı terapidir. Terapide olumsuz sosyal düşünceleri sınıyor, dikkati kendinden karşıdaki kişiye yöneltmeyi çalışıyor ve kaygı haritasındaki durumlarla basamak basamak yüzleşiyoruz. Basamaklar gencin kendi listesinden seçilir: kantinde sıraya tek başına girmek, derste öğretmene kısa bir soru yöneltmek, proje grubunda bir öneri sunmak gibi.

Kabul temelli çalışmalar

Kabul ve kararlılık terapisi, kaygı yanındayken bile değer verilen sosyal etkinliklere katılmayı hedefler ve özellikle ergenlerde iyi bir tamamlayıcıdır.

Aile ve okul

Ebeveynlerin çocuğun yerine konuşmayı bırakması, öğretmenlerin ise çocuğu ani biçimde söz almaya zorlamadan kademeli katılım planlarına destek olması tedavinin parçasıdır.

İlaç tedavisi

Kaygı çok yoğunsa ya da eşlik eden depresyon varsa ilaç tedavisi seçeneklerden biri olabilir.

Evde destek

• Çocuğunuzu “utangaç” diye etiketlemeyin.
• Biri ona soru sorduğunda yanıt vermesi için birkaç saniye bekleyin.
• Kalabalık etkinlikler yerine bir iki arkadaşla kısa buluşmalar planlayın.
• Yeni bir sosyal duruma girmeden önce evde rol oyunuyla prova yapın.
• Sonuçtan bağımsız olarak denediği her adımı takdir edin.

Okulda destek

Sözlü sunumların tamamen kaldırılması yerine önce küçük gruplarda, ardından sınıf önünde yapılması gibi kademeli düzenlemeler öneriyoruz. Çocuğun rahat olduğu bir arkadaşla eşleştirilmesi ve sessizliğine sınıf önünde dikkat çekilmemesi de önemlidir.

İzlem

İzlem görüşmelerinde kaygı haritasında ilerleyen basamakları, ölçek puanlarını ve okul bilgilerini birlikte değerlendiriyoruz. Gencin yeni sosyal hedefler koymasını destekliyor, tedavinin sonunda zor dönemler için bir hatırlatma planı hazırlıyoruz.

Ergenlikte sosyal fobi

Ergenlik, akranların görüşlerinin en çok önem kazandığı dönemdir. Bu yıllarda sosyal fobi; sınıf içi sunumlardan kaçınma, kantinde yemek yememe, okul gezilerine katılmama ve sosyal medyada paylaşım yapamama gibi davranışlarla kendini gösterebilir. Bazı gençler sosyal ortamlarda rahatlamak için alkol ya da başka maddelere yönelme riski taşır. Bu nedenle ergenlik döneminde belirginleşen sosyal kaçınmayı “geçici utangaçlık” olarak görmek yerine ayrıntılı biçimde değerlendirmeyi öneriyoruz.

Güvenlik davranışları

Sosyal kaygısı olan gençler kaçamadıkları durumlarda kendilerini korumak için küçük stratejiler geliştirir: söyleyeceklerini kafasında defalarca prova etmek, göz temasından kaçınmak, hep aynı arkadaşının yanında durmak, telefona bakarak meşgul görünmek. Bu davranışlar o an rahatlatır; ama gencin “bu önlemleri almasaydım rezil olurdum” inancını güçlendirir. Terapide bu davranışları fark etmeyi ve yavaş yavaş bırakmayı çalışıyoruz.

Kardeşler ve aile toplantıları

Kalabalık aile toplantıları ve bayram ziyaretleri sosyal kaygısı olan çocuklar için ayrıca zorlayıcıdır. Bu durumlarda çocuğa dinlenebileceği sessiz bir alan tanımak, akrabaların “neden konuşmuyor” gibi yorumlarını nazikçe yönetmek ve küçük katılım adımlarını takdir etmek, çocuğun kendini güvende hissetmesini sağlar.