DEHB: dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu

Fark etmek: ilk işaretler nerede görülür?

DEHB'nin ilk işaretleri çoğu zaman evde, gündelik anlarda fark edilir; ardından okul bu gözlemleri doğrular. Ailelerin sık anlattığı durumlar şunlardır:

• Sabah hazırlığının bir türlü bitmemesi, yarım bırakılan işler
• Ödev başında oyalanma, kısa bir ödevin saatlerce sürmesi
• Sık eşya kaybetme ve unutkanlık
• Yerinde oturamama, sürekli hareket hâlinde olma
• Sırasını beklemekte zorlanma, başkalarının sözünü kesme
• Düşünmeden hareket etme, sık kaza geçirme
• Öğretmenden “dikkati dağınık”, “derste kopuyor” gibi geri bildirimler

Bu işaretlerin yaşıtlarına göre belirgin biçimde fazla olması, hem evde hem okulda görülmesi ve en az altı aydır sürmesi DEHB açısından değerlendirme gerektirir.

DEHB nedir?

DEHB, dikkatin sürdürülmesi, etkinlik düzeyinin ayarlanması ve dürtülerin denetlenmesinde yaşa göre beklenenden belirgin farklılıklarla tanımlanan nörogelişimsel bir durumdur. Belirtilerin ağırlığına göre dikkat eksikliğinin, hareketlilik ve dürtüselliğin ya da her ikisinin birlikte ön planda olduğu görünümler vardır. DEHB'nin temelinde beynin planlama ve öz denetimle ilgili ağlarındaki gelişimsel farklılıklar bulunur; ebeveynlik tarzı DEHB'ye yol açmaz.

Ne zaman başvurmalı?

• Okul ya da kreş öğretmeni dikkat ve davranışla ilgili kaygılarını tekrar tekrar paylaşıyorsa
• Ödev saatleri her akşam ciddi çatışmalara dönüştüyse
• Çocuğunuz sık kaza geçiriyorsa
• Arkadaşlık ilişkilerinde dürtüsellik nedeniyle sorunlar yaşıyorsa
• Çocuğunuz kendini sürekli yetersiz hissetmeye başladıysa
• Ergenlikte planlama güçlüğü, erteleme ve okul başarısında düşüş belirginleştiyse

İlk görüşme: neler konuşulur?

İlk görüşmede gebelikten bugüne gelişim öyküsünü, okul yaşamını, ev düzenini ve belirtilerin başlangıcını ayrıntılı olarak konuşuyoruz. Ailede benzer güçlükler yaşayan biri olup olmadığını soruyoruz; çünkü DEHB'de kalıtsal yatkınlık belirgindir. Çocukla ya da gençle görüşerek onun kendi gözünden yaşadığı güçlükleri dinliyoruz. Görüşmenin sonunda değerlendirme sürecinin sonraki adımlarını ve bu adımlar için neleri hazırlamanız gerektiğini anlatıyoruz.

Değerlendirme süreci

DEHB tanısı tek bir testle konmaz. Değerlendirme şu adımları içerir:

1. Ebeveyn ve öğretmen ölçekleri: Belirtilerin ev ve okul ortamındaki sıklığını ve şiddetini gösterir.
2. Okul belgeleri: Karneler, defterler ve öğretmen gözlemleri belirtilerin okul yaşamına etkisini ortaya koyar.
3. Dikkat testi: Okul çağındaki çocuklarda ve ergenlerde MOXO dikkat testi ile dikkat, zamanlama, dürtüsellik ve hareketlilik nesnel olarak ölçülür.
4. Ayırıcı değerlendirme: Uyku sorunları, kaygı, depresyon, öğrenme güçlükleri, işitme ve görme sorunları gibi dikkat güçlüğüne yol açabilen diğer durumlar araştırılır.
5. Eşlik eden durumlar: Nörogelişimsel bozukluklar, tikler ve davranış sorunları değerlendirilir.

Tanı ve bilgilendirme

Bulgular bir araya getirildikten sonra sonuç görüşmesi yapıyoruz. DEHB tanısı konduğunda bunun ne anlama geldiğini, çocuğunuzun güçlü yanlarını, zorlandığı alanları ve tedavi seçeneklerini açıklıyoruz. Çocuğa da yaşına uygun bir dille, beyninin bazı işleri farklı yaptığını ve bunun için yollar bulunabileceğini anlatıyoruz. Bu açıklama, çocuğun kendini suçlamasını önler.

Tedavi planı

Ebeveyn eğitimi

Okul öncesi dönemde ilk tedavi seçeneği ebeveyn eğitimidir. Ebeveyn danışmanlığı görüşmelerinde net yönergeler, olumlu davranışların pekiştirilmesi, tutarlı kurallar ve yapılandırılmış günlük düzen üzerinde çalışıyoruz.

Okul iş birliği

Ailenin onayıyla öğretmenle iletişim kurarak oturma düzeni, ödevlerin bölünmesi, ek süre ve düzenli geri bildirim gibi düzenlemeleri planlıyoruz.

Beceri çalışmaları

Okul çağındaki çocuklar ve ergenlerle planlama, zaman yönetimi ve organizasyon becerileri üzerine bilişsel davranışçı terapi temelli çalışmalar yapıyoruz.

İlaç tedavisi

Okul çağında orta ve ağır DEHB'de ilaç tedavisi, etkinliği iyi bilinen bir seçenektir. İlaç başlandığında boy, kilo, iştah, uyku, nabız ve tansiyon düzenli olarak izlenir.

Evde destek

• Kısa ve tek adımlı yönergeler verin; yönergeyi verirken göz teması kurun.
• Sabah ve akşam rutinlerini resimli ya da yazılı çizelgelere dönüştürün.
• Ödevleri kısa bölümlere ayırın, aralarda hareket molası verin.
• Ödev masasını dikkat dağıtıcılardan uzaklaştırın, telefonu başka odada tutun.
• Olumlu davranışları hemen fark edin ve somut biçimde övün.
• Düzenli uyku ve fiziksel etkinliği önemseyin.

İzlem: ilerleme nasıl takip edilir?

Tedavi başladıktan sonra izlem görüşmelerinde ebeveyn ve öğretmen ölçeklerini yineliyor, gerekirse dikkat testini tekrarlıyor, ilaç kullanılıyorsa etkinlik ve yan etkileri değerlendiriyoruz. Her yeni okul döneminin başında okul düzenlemelerini gözden geçiriyoruz. Ergenlik dönemine geçerken tedavi sorumluluğunu yavaş yavaş gence devretmeyi hedefliyoruz.

DEHB'li çocuğun güçlü yanları

DEHB çoğu zaman yalnızca güçlükleriyle anılır. Oysa DEHB'li çocukların önemli bir kısmı enerjik, meraklı, yaratıcı, cesur ve yeni fikirlere açıktır. İlgilerini çeken konularda olağanüstü bir odaklanma gösterebilir, hızlı düşünebilir ve beklenmedik çözümler üretebilirler. Tedavi sürecinde bu güçlü yanları görünür kılmak, çocuğun “sürekli eleştirilen çocuk” rolünden çıkmasını ve kendine güvenmesini sağlar. Spor, müzik, sanat ya da el becerileri gibi başarılı olduğu alanlara yer açmak, tedavinin önemli bir parçasıdır.

Ergenlikte DEHB

Ergenlikte hareketlilik genellikle azalır; ancak dikkat ve öz yönetim güçlükleri, artan akademik ve sosyal beklentiler karşısında daha görünür hâle gelir. Ödevlerin son ana bırakılması, sınav hazırlığının planlanamaması, unutulan teslim tarihleri ve dağınıklık bu dönemin sık sorunlarıdır. Dürtüsellik ise trafikte, harcamalarda ve sosyal ortamlarda risk almaya yatkınlık olarak kendini gösterebilir. Ergenlerle çalışırken gencin kendi hedeflerini belirlemesine ve tedaviye etkin katılımına özellikle önem veriyoruz.

Ekran ve uyku

DEHB'li çocuklar için hızlı ödül veren ekran içerikleri çok çekicidir ve ekranı bırakmak onlar için yaşıtlarından daha zordur. Uzun süreli ekran kullanımı uykuya dalmayı geciktirir; uykusuzluk ise dikkat ve davranış sorunlarını belirgin biçimde artırır. Ekran sürelerini önceden belirlemek, yatmadan önce ekransız bir zaman ayırmak ve düzenli uyku saatleri, tedavinin etkisini güçlendirir.

Kardeşler ve aile içi denge

DEHB'li bir çocuğun bulunduğu evlerde kardeşler, bozulan oyunlar ya da ailenin ilgisinin çoğunun DEHB'li çocuğa yönelmesi nedeniyle zorlanabilir. Her çocuğa düzenli olarak ayrı zaman ayırmak, ev kurallarını bütün çocuklar için tutarlı uygulamak ve kardeşlerin duygularını dinlemek aile içindeki dengeyi korur. Ebeveynlerin kurallarda ortak bir dil kullanması, DEHB'li çocuğun beklentileri daha kolay öğrenmesini sağlar ve evdeki pazarlıkları azaltır.