Bu yazı, okuması kolay olmayan bir konuyu ele alıyor. Yine de ergenlerle yaşayan ve çalışan her yetişkinin bu konuda bilgi sahibi olması çok önemlidir; çünkü intihar düşünceleri yaşayan gençlerin önemli bir kısmı yardım ister, ancak bunu çoğu zaman doğrudan söyleyemez. Bu yazıda uyarı işaretlerini, gençle nasıl konuşulabileceğini, evde güvenliğin nasıl artırılabileceğini ve uzman desteğinin nasıl işlediğini anlatıyoruz.
Eğer şu anda kendinize zarar verme düşünceniz varsa ya da bir yakınınızın güvenliğinden endişe ediyorsanız, bu yazıyı okumayı bırakın ve hemen 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın ya da en yakın hastanenin acil servisine gidin. Güvendiğiniz bir yetişkine şu anda haber verin. Yalnız değilsiniz ve yardım almak mümkündür.
Neden önemli bir konu?
Ergenlik, duyguların yoğun yaşandığı, kimliğin şekillendiği ve ilişkilerin büyük önem kazandığı bir dönemdir. Bu dönemde yaşanan depresyon, kayıplar, ilişki sorunları, akran zorbalığı ya da aile içi zorluklar bazı gençlerde umutsuzluğa ve yaşamaktan vazgeçme düşüncelerine yol açabilir. Bu düşünceler bir zayıflık ya da dikkat çekme çabası değildir; gencin taşıyamadığı bir acının işaretidir. Çoğu zaman tedavi edilebilir bir ruhsal durumun, en sık da depresyonun, bir parçasıdır. Doğru destekle gençlerin büyük çoğunluğu iyileşir ve bu düşünceler geride kalır.
Uyarı işaretleri
Uyarı işaretleri, gencin içinde bulunduğu sıkıntının dışarıya yansıyan izleridir. Bunlardan birinin ya da birkaçının görülmesi, gençle konuşmak ve destek almak için yeterli bir nedendir.
Söylediklerinde
- Ölmek, ortadan kaybolmak ya da yaşamaktan bıkmak üzerine sözler
- “Ben olmasam herkes daha rahat eder” gibi kendini yük olarak görme ifadeleri
- “Hiçbir şey düzelmeyecek”, “artık önemi yok” gibi umutsuzluk ifadeleri
- Vedalaşmayı andıran mesajlar ya da paylaşımlar
Davranışlarında
- Arkadaşlarından, ailesinden ve sevdiği etkinliklerden belirgin biçimde uzaklaşma
- Değer verdiği eşyalarını başkalarına verme
- Uyku düzeninde belirgin değişiklik: çok az ya da çok fazla uyuma
- Alkol ya da madde kullanımında artış
- Kendine zarar verme davranışları
- Dikkatsiz ve tehlikeli davranışlarda artış
- Uzun süredir çok mutsuz olan bir gencin aniden ve açıklanamayacak biçimde sakinleşmesi
Duygularında
- Süreğen üzüntü, boşluk ya da hissizlik
- Yoğun öfke ve sinirlilik
- Utanç, suçluluk ve değersizlik duyguları
- Kendini çıkışsız ve sıkışmış hissetme
Risk artıran durumlar
Bazı yaşam olayları ve durumlar, gençlerin daha kırılgan olmasına yol açabilir. Daha önce kendine zarar verme öyküsü, depresyon ve diğer ruhsal sorunlar, yakın zamanda yaşanan bir kayıp ya da ayrılık, akran zorbalığı ve siber zorbalık, aile içi şiddet ya da istismar, cinsel kimlikle ilgili dışlanma deneyimleri ve yakın çevrede bir intihar yaşanmış olması bu durumların başında gelir. Bu durumlardan birini yaşayan gençlerle daha yakın temas kurmak ve onların nasıl olduğunu düzenli olarak sormak önemlidir.
Gençle nasıl konuşulur?
Pek çok ebeveyn, intihar hakkında soru sormanın gencin aklına bu düşünceyi sokacağından korkar. Oysa araştırmalar bunun tersini göstermektedir: Doğrudan ve şefkatli bir biçimde sormak, gence anlaşıldığını hissettirir ve yardım istemesinin önünü açar.
Uygun bir zaman seçin. Sakin, baş başa kalabileceğiniz ve acele etmeyeceğiniz bir anı seçin. Arabada yan yana otururken ya da yürüyüş yaparken yapılan konuşmalar, bazı gençler için yüz yüze oturmaktan daha rahattır.
Gözlemlerinizden başlayın. “Son zamanlarda çok yorgun ve üzgün görünüyorsun, arkadaşlarınla da pek görüşmüyorsun. Seni merak ediyorum” gibi bir giriş, gencin kendini suçlanmış hissetmeden konuşmasını kolaylaştırır.
Açıkça sorun. “Bazen insanlar çok zorlandıklarında yaşamak istemediklerini düşünebilir. Senin de böyle düşüncelerin oluyor mu?” diye sormak, gence bu konunun konuşulabilir olduğunu gösterir.
Dinleyin. Gencin anlattıklarını yargılamadan, sözünü kesmeden ve hemen çözüm sunmaya çalışmadan dinleyin. “Bunu bana anlattığın için teşekkür ederim” demek bile çok değerlidir.
Duygularını küçümsemeyin. “Bunlar geçici şeyler”, “senin yaşında herkes böyle hisseder” ya da “bunu düşünmen bize haksızlık” gibi sözler, gencin kendini daha yalnız hissetmesine yol açar.
Sır olarak saklamayın. Genç sizden bu konuşmayı kimseye söylememenizi isteyebilir. Onun güvenliği söz konusu olduğunda bu sözü veremeyeceğinizi, ama ona yardım edebilecek kişileri birlikte bulacağınızı nazikçe anlatın.
Hemen yapılması gerekenler
Gencin şu anda kendine zarar verme planı varsa ya da güvenliğinden ciddi biçimde endişe ediyorsanız:
- Onu yalnız bırakmayın.
- 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın ya da en yakın hastanenin acil servisine gidin.
- Güvendiğiniz başka bir yetişkini de yanınıza çağırın.
Acil bir tehlike yoksa ama gencin intihar düşünceleri olduğunu öğrendiyseniz, en kısa sürede bir çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi planlayın. Bu durumda değerlendirmenin geciktirilmemesi önemlidir.
Evde güvenliği artırmak
Kriz dönemlerinde evde gencin kendine zarar verebileceği araçlara erişimini sınırlamak, en etkili koruyucu önlemlerden biridir. İlaçların kilitli bir yerde saklanması ve gencin kendi ilaçlarının bir yetişkin tarafından verilmesi, bu önlemlerin başında gelir. Evde güvenliği artırmak için başka hangi düzenlemelerin gerektiğini değerlendirme görüşmesinde aileyle ayrıntılı olarak konuşuyoruz.
Ayrıca gençle birlikte bir “güvenlik planı” hazırlamak çok yararlıdır. Bu planda zor anların ilk işaretleri, o anlarda kendini biraz olsun rahatlatmak için yapabilecekleri, arayabileceği kişiler ve acil durumda başvurulacak yerler yer alır. Plan, gencin kendi sözcükleriyle yazılır ve kolay ulaşabileceği bir yerde saklanır.
Uzman desteği nasıl işler?
Muayenehanemizde intihar düşünceleriyle başvuran gençlerin değerlendirmesini öncelikli olarak planlıyoruz. İlk görüşmede gencin güvenliğini, düşüncelerin sıklığını ve yoğunluğunu, eşlik eden ruhsal durumları ve destek kaynaklarını değerlendiriyoruz. Gerekli durumlarda yatarak tedavi seçeneklerini aileyle konuşuyoruz.
Tedavide gencin içinde bulunduğu ruhsal duruma göre farklı yöntemler bir arada kullanılır. Depresyona yönelik terapiler, duygu düzenleme becerilerinin kazandırıldığı çalışmalar, aile temelli görüşmeler ve gerekli durumlarda yakın izlemle yürütülen ilaç tedavisi, bu yöntemlerin başında gelir. Ebeveynlerle yapılan görüşmelerde, evde gence nasıl destek olunabileceğini ve uyarı işaretlerinin nasıl izlenebileceğini birlikte planlıyoruz.
Okul ve öğretmenler için
Öğretmenler ve okul rehber öğretmenleri, gençlerle her gün uzun süre bir arada oldukları için uyarı işaretlerini fark edebilecek kişilerin başında gelir. Ders başarısında ani düşüş, ödevlerde ya da kompozisyonlarda ölüm ve umutsuzluk temalarının sıklaşması, arkadaş grubundan kopma ya da sınıfta sürekli başını sıranın üzerine koyma gibi değişiklikler dikkat gerektirir. Bu durumda gençle sakin bir ortamda konuşmak, okul rehberlik servisini bilgilendirmek ve aileyle iletişime geçmek önemlidir. Gencin güvenliğiyle ilgili bir endişe varsa bu bilgi gizli tutulmaz.
Ebeveynlerin kendileri için
Çocuğunun intihar düşünceleri olduğunu öğrenmek, bir ebeveynin yaşayabileceği en zor deneyimlerden biridir. Korku, suçluluk, öfke ve çaresizlik bu süreçte sık yaşanan duygulardır. Bu duyguları yaşamanız olağandır ve sizin de destek almanız önemlidir. Kendi duygularınıza yer açtığınızda, gencinize sakin ve güvenli bir destek olmanız kolaylaşır.
Umut ve iyileşme
İyileşme çoğu zaman düz bir çizgide ilerlemez; iyi günlerin ardından zor günler gelebilir. Bu dalgalanmalar tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez. İntihar düşünceleri yaşayan gençlerin büyük çoğunluğu, uygun destekle iyileşir. Bu gençler daha sonra okullarına döner, arkadaşlıklarını yeniden kurar, hedeflerine yönelir. En zor anlarda bile durumun değişebileceğini hatırlamak ve yardım istemek, iyileşmenin ilk adımıdır.